पत्रकारितेत‘पॉझिटिव्ह-निगेटिव्ह’ असा काही प्रकार नाही; ती केवळ सत्याच्या शोधाची आणि समाजाचा आरसा दाखवण्याची प्रक्रिया आहे. सार्वजनिक आयुष्यात वाढत्या भ्रष्टाचाराच्या आणि गैरव्यवहारांच्या पार्श्वभूमीवर ही जाणीव अधिक ठळकपणे पुढे येते.

समाजाच्या आरशातले खरे प्रतिबिंब

आजच्या काळात अनेकदा पॉझिटिव्ह पत्रकारिता आणि निगेटिव्ह पत्रकारिता असे लेबल्स सहज लावले जातात. एखादी बातमी सामाजिक दृष्ट्या प्रेरणादायी, विकासकामांवर आधारित किंवा एखाद्या व्यक्तीच्या चांगल्या कार्यावर प्रकाश टाकणारी असेल, तर तिला लगेच पॉझिटिव्ह बातमी म्हटले जाते. उलट, भ्रष्टाचार, अन्याय, गैरव्यवहार, शासकीय निष्काळजीपणा किंवा लोकप्रतिनिधींचे गैरकृत्य उघड करणाऱ्या बातम्यांना अनेकजण निगेटिव्ह पत्रकारिता असे नाव देतात. परंतु पत्रकारितेच्या मूलभूत तत्त्वांकडे पाहिले, तर पत्रकारितेतच ‘पॉझिटिव्ह’ वा ‘निगेटिव्ह’ असे वर्गीकरणच अप्रामाणिक आहे. पत्रकारितेचे कार्य म्हणजे घडणाऱ्या घटना, निर्णय आणि परिणाम यांचे सत्यसमोर मांडणे – ते समाजाला रुचेल की नारूचेल, हा दुय्यम प्रश्न आहे.

भ्रष्टाचाराचा सर्वव्यापी फैलाव

आपल्या सभोवतालचे वास्तव पाहिले, तर भ्रष्टाचार हा सार्वजनिक जीवनातील मोठा विषाणू बनून बसलेला दिसतो.

– शासनव्यवस्थेतील विविध स्तरांवर

– स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये

– शासकीय कंत्राटे, खरेदी प्रक्रिया

– परवानग्या, मंजूर्या, प्रमाणपत्रे

या सर्व क्षेत्रांत “अनियमितता, दलाली, कमिशनखोरी आणि नियमबाह्य निर्णय”मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. नागरिकांना रोजच्या आयुष्यात पडणाऱ्या छोट्यातल्या छोट्या कामासाठीही मध्यस्थ, शिफारस किंवा आर्थिक व्यवहारांची गरज भासते, हीच सर्वत्र पसरलेल्या भ्रष्ट व्यवस्थेची लक्षणे आहेत.

महसूल व प्रशासनातील अवैध धंदे

विशेषतः”महसूल प्रशासन” हे सामान्य नागरिकाच्या आयुष्यात थेट परिणाम करणारे महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. जमीन नोंदणी, सातबारा उतारे, जमिनीचे प्रकार बदलणे, मालकी हस्तांतरण, मापे, नकाशे, परवानग्या – या सर्व प्रक्रियांमध्ये

– बनावट कागदपत्रे,

– बेकायदेशीर व्यवहार,

– स्थानिक गुन्हेगारी गटांचा हस्तक्षेप,

– राजकीय दबाव

यांचा संगनमताने वापर होत असल्याच्या तक्रारी सातत्याने समोर येतात. येथे चालणारे “अवैध धंदे”केवळ आर्थिक अपहारपुरते मर्यादित नसून, त्यांनी अनेक कुटुंबांच्या आयुष्यावर घाला घातलेला असतो. पत्रकाराने या व्यवहारांतील सत्य शोधून ते समाजासमोर आणले, तर ही बातमी *निगेटिव्ह* कशी ठरू शकते? उलट, ही तर भ्रष्ट व्यवस्थेला आरसा दाखवण्याची आणि नागरिकांना सावध करण्याची सकारात्मक लोकशाही कृती आहे.

शासनाच्या योजनांमधील भ्रष्टाचार

शासन विविध योजनांद्वारे सामान्य नागरिकांसाठी प्रचंड निधी उपलब्ध करून देते – पायाभूत सुविधा, घरकुल, रोजगार हमी, शिक्षण, आरोग्य, कृषी, महिला-बालकल्याण अशा अनेक क्षेत्रांत योजना राबवल्या जातात. पण वास्तवात काय घडते?

– योजना कागदोपत्रीच राहणे

– पात्र लाभार्थ्यांऐवजी ठराविक गटांपर्यंतच लाभ पोहोचणे

– निकृष्ट दर्जाच्या कामांद्वारे निधीचा अपव्यय

– खोटी बिलं, बनावट हजेरी, बनावट लाभार्थी यांद्वारे निधीची अफरातफर

या सर्व प्रक्रियांना‘शासनाच्या विविध योजनांतील भ्रष्टाचार’ असे थोडक्यात नाव दिले जाते. अशा भ्रष्टाचारामुळे समाजातील सर्वांत दुर्बल घटकांची हक्काची मदत त्यांच्या हातात न पोहोचता मधल्या स्तरांमध्येच गायब होते. या गोष्टींचे आकडे, पुरावे, नागरिकांच्या साक्षी, तज्ज्ञांचे मत यांसह सखोल वृत्तांकन केले तर काहीजण त्याला *निगेटिव्ह* म्हणतात. पण प्रत्यक्षात अशा बातम्या लोकशाहीतील जबाबदेहतेचा पाया मजबूत करतात.

राजकीय नेतृत्व आणि नीधीचा गैरवापर

लोकप्रतिनिधी आणि राजकीय नेते हे संविधान आणि कायद्याचे रक्षणकर्ते असावेत, अशी लोकशाहीची अपेक्षा असते. पण अनेकदा आपल्याला उलट चित्र दिसते.

– कायद्याचा वापर राजकीय सूड साधण्यासाठी

– आपल्या समर्थकांच्या गैरव्यवहारांवर पांढरे कुंपण

– कंत्राटे, निविदा, पदे, संस्थांमध्ये नियुक्त्या यांत पक्षपाती निर्णय

– तपास यंत्रणांवर दबाव

अशा प्रकारे शासनाचा नीधी आणि रचना यांचा गैरवापर मोठ्या प्रमाणावर होत असल्याचे अनेक उदाहरणे वेळोवेळी उघडकीस येतात. पत्रकाराने अशा प्रकरणांचा शोध घेतला, कागदपत्रे उघडकीस आणली, साक्षीदारांशी बोलून वस्तुस्थिती समोर ठेवली, तर ते काम नक्कीच सोपे नसते. समाजातील काही गट, राजकीय समर्थक किंवा लाभार्थी वर्ग अशा पत्रकारांना लगेच निगेटिव्ह, विकृत,पक्षपाती अशा नावांनी हिणवू लागतात. परंतु वस्तुस्थिती अशी की, राजकीय शक्तीसमोर न झुकता प्रश्न विचारणे हेच खरे पत्रकाराचे काम आहे. अधिकारांच्या गैरवापरावर प्रकाश टाकणे हा लोकशाहीतील सर्वांत महत्त्वाचा पहारा आहे.

निगेटिव्ह’ हे लेबल की दबावाचे साधन?

आज घडामोडींच्या रिपोर्टिंगमध्ये दिसणारा एक धोकादायक कल म्हणजे अनुकूल नसलेल्या बातम्या लिहिणाऱ्या पत्रकारांना जाणीवपूर्वक ‘निगेटिव्ह’ असे नकारात्मक लेबल लावणे

– भ्रष्टाचार उघड करणारा रिपोर्ट आला, की संबंधित गट म्हणतो – “हे सगळं निगेटिव्ह आहे.”

– शासकीय निष्काळजीपणा दाखवणारी बातमी आली, की म्हणतात – “देशाची/राज्याची बदनामी होते.”

– नागरिकांच्या संतापाचे, आंदोलनांचे वृत्तांकन झाले की – “फक्त वाईटच दाखवता.”

ही भाषा केवळ भावनिक नाही, तर पत्रकारांवर मानसिक दबाव आणण्याचे, त्यांची विश्वासार्हता डागाळण्याचे आणि त्यांना गप्प करण्याचे साधन म्हणून वापरली जाते. अशा दबावाला बळी पडून माध्यमे जर ‘फक्त गोड बातम्या’ शोधू लागली, तर समाजाला वास्तवापासून दूर नेणारे एक बनावट आरसेच उभे राहतील.

पत्रकाराचे मूळ कर्तव्य

याच ठिकाणी प्रश्न येतो पत्रकाराचे खरे काम काय?

पत्रकाराचे प्राथमिक कर्तव्य म्हणजे:

– सत्य शोधणे

– तथ्य पडताळणे

– दोन्ही बाजू मांडणे

– परिणाम समजावून सांगणे

– आणि समाजासमोर संपूर्ण चित्र ठेवणे

हे करताना पत्रकाराने लोकप्रियतेचा किंवा प्रतिमेचा विचार न करता,नागरिकांच्या हिताचा विचार केला पाहिजे. जेव्हा तो अवैध धंदे, भ्रष्टाचार, गैरव्यवहार, अन्याय यांबद्दल लिहितो, तेव्हा तो नकारात्मकता पसरवत नाही; उलट सुधारणेची शक्यता निर्माण करतो. चुकीचे जेथे आहे तेथेच बोट ठेवणे, ही पत्र करायचं काम आहे – आणि ते टाळणे हेच खरेतर समाजद्रोह ठरू शकते.

पत्रकारिता – केवळ पत्रकारिता, समाजाचा आरसा

यामुळेच पत्रकारितेला ‘पॉझिटिव्ह’ वा ‘निगेटिव्ह’ असे विभागणे हे मूळ संकल्पनेलाच हरताळ फासणारे आहे. पत्रकारिता म्हणजे

– नोंद

– प्रश्न विचारणे

– विश्लेषण

– आणि समाजाचे प्रतिबिंब दाखवणे

समाजात जे घडते, ते वास्तव जसंच्या तसं दाखवणं – कधी प्रेरणादायी, कधी कठोर, कधी अस्वस्थ करणारे – हेच तिचे कार्य. आरशात कसा चेहरा दिसेल, हे आरशावर अवलंबून नसते; ते त्यासमोर उभ्या असलेल्या प्रतिमेवर अवलंबून असते. तसेच पत्रकारितेतही आहे. म्हणूनच“पॉझिटिव्ह पत्रकारिता” आणि “निगेटिव्ह पत्रकारिता” असा भेद नाही; आहे ती फक्त जबाबदार, निष्पक्ष आणि तथ्याधारित पत्रकारिता.समाजाचा खरा आरसा म्हणून उभे राहणे, हेच तिचे सर्वोच्च कार्य आहे – आणि ते पार पाडणाऱ्या प्रत्येक पत्रकाराच्या पाठीशी समाजाने प्रामाणिकपणे उभे राहण्याची वेळ आता आली आहे.

मुख्यसंपादक-लक्ष्मण उजगरे

९६९९७१७११८/९४२१०१७११८